رژیم وگان چیست؟ – هر آنچه باید بدانید
رژیم وگان چیست؟ به زبان ساده، رژیم وگان، رژیمی است که هیچ مادهای با منشأ حیوانی در آن جایی ندارد؛ نه گوشت و ماهی، نه لبنیات و تخممرغ و نه حتی عسل به هیچ عنوان در این رژیم جای نمیگیرند. وگانها همه نیاز غذایی خود را از میوه، سبزیجات، غلات، حبوبات، مغزها و دانهها تأمین میکنند.
اما پاسخ کامل به این سؤال که رژیم وگان چیست، به همین تعریف ختم نمیشود. به گفته آکادمی تغذیه و رژیمشناسی آمریکا، این رژیم با برنامهریزی درست برای همه دورههای زندگی سالم و کافی است؛ اما در صورتیکه برنامهریزی صحیحی برای استفاده از این رژیم صورت نگیرد، خطر کمبود ویتامین B12، آهن و کلسیم بالا خواهد رفت.
در این مطلب از مجله مانا مروری خواهیم داشت بر اینکه وگانیسم از کجا آمده، چه چیزهایی در آن ممنوع است و چطور میشود یک بشقاب وگان کامل حاضر و آماده کرد.
فهرست مطالب این نوشته
- رژیم وگان چیست و از کجا آمده است؟
- تفاوت رژیم وگان و گیاهخواری
- در رژیم وگان چه چیزهایی ممنوع است؟
- در رژیم وگان چه بخوریم؟
- انواع رژیم وگان
- فواید رژیم وگان از نگاه پژوهشها
- کمبودهای احتمالی رژیم وگان و راه پیشگیری
- منابع پروتئین در رژیم وگان
- نگاهی به وعدههای غذایی یک روز در رژیم وگان
- چطور رژیم وگان را سالم شروع کنیم؟
- جمعبندی: رژیم وگان چیست و برای چه کسی مناسب است؟
- سوالات متداول درباره رژیم وگان
رژیم وگان چیست و از کجا آمده است؟
واژه «وگان» در نوامبر ۱۹۴۴ در انگلستان متولد شد. «دونالد واتسون» و چند گیاهخوار دیگر که حتی لبنیات هم نمیخوردند، «انجمن وگان» (The Vegan Society)، را بنیان گذاشتند و این واژه را از سه حرف اول و دو حرف آخر کلمه «Vegetarian» (گیاهخوار) ساختند.
در تعریف امروزی انجمن وگان، وگانیسم، شیوهای از زندگی است که تا جای ممکن هر شکلی از بهرهکشی و آزار حیوانات را برای خوراک، پوشاک یا هر هدف دیگری کنار میگذارد. در حوزه غذا، این رژیم به معنای پرهیز از هر محصولی که کاملاً یا بخشی از آن حیوانی است.
به همین دلیل، پاسخ به اینکه رژیم وگان چیست دو لایه دارد: غذا و سبک زندگی. بسیاری از وگانها از چرم، پشم و محصولات آزمایششده روی حیوانات هم پرهیز میکنند و انگیزهشان میتواند اخلاقی، زیستمحیطی، سلامت یا تمامی این موارد در کنار هم باشد.
تفاوت رژیم وگان و گیاهخواری

اولین قدم برای فهم اینکه رژیم وگان چیست، جدا کردن آن از گیاهخواری است. گیاهخواران گوشت، مرغ و ماهی نمیخورند، اما رایجترین گروه آنها یعنی «گیاهخواران لاکتو-اوو» (Lacto-Ovo Vegetarian)، لبنیات و تخممرغ را در رژیم خود مصرف میکنند؛ این در حالی است که وگانها حتی این موارد را نیز تحت هیچشرایطی استفاده نمیکنند.
جدول زیر بهخوبی نشان میدهد رژیم وگان چیست و در مقایسه با گیاهخواری معمول کجا سختگیرانهتر میشود:
| گروه غذایی | گیاهخوار لاکتو-اوو | وگان |
| گوشت قرمز، مرغ و ماهی | نمیخورد | نمیخورد |
| شیر، ماست و پنیر | میخورد | نمیخورد |
| تخممرغ | میخورد | نمیخورد |
| میوه، سبزی، غلات و حبوبات | میخورد | میخورد |
در رژیم وگان چه چیزهایی ممنوع است؟

بخش مهمی از اینکه رژیم وگان چیست، به فهرست ممنوعههای آن برمیگردد. مواد حیوانی گاهی پشت اسمهای ناآشنا روی برچسب پنهان میشوند. لازم است بدانید که وگانها این موارد را نیز کنار میگذارند:
- گوشت، مرغ و غذاهای دریایی: همه انواع گوشت، ماهی، میگو و صدف
- لبنیات و تخممرغ: شیر، ماست، پنیر، کره، خامه و تخممرغ
- محصولات زنبور عسل: عسل، گرده گل و ژل رویال
- ترکیبات پنهان حیوانی: آب پنیر (whey)، کازئین، لاکتوز، آلبومین سفیده، ژلاتین، کارمین، ایزینگلاس، شلاک، ال-سیستئین، ویتامین D3 حیوانی و امگا ۳ ماهی
در رژیم وگان چه بخوریم؟
وقتی فهمیدیم رژیم وگان چیست و چه چیزهایی در آن حذف میشود، نوبت جایگزینهاست. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، برای یک رژیم غذایی وگان سالم این چارچوب را پیشنهاد میکند:
- دستکم ۵ واحد میوه و سبزی متنوع در روز
- وعدهها بر پایه نشاستههایی مثل سیبزمینی، نان، برنج یا پاستا، ترجیحاً از نوع سبوسدار
- جایگزینهای غنیشده لبنیات مثل شیر و ماست سویا، از نوع کمچرب و کمشکر
- مقداری حبوبات و سایر منابع پروتئین گیاهی
- مغزها و دانههای غنی از امگا ۳ مثل گردو، هر روز
- روغنهای غیراشباع به مقدار کم
جالب است بدانید که پاستا صراحتاً در این فهرست آمده و میتواند ستون انرژی سبک غذایی وگان باشد. در همین راستا به شما پیشنهاد میکنیم، مطلب ماکارونی در رژیم گیاهخواری مجله مانا را هم بخوانید.
آیا ماکارونی و پاستا وگان است؟

مواد اولیه بیشتر پاستاهای خشک بستهبندی، از اسپاگتی تا پنه و پروانهای، فقط از سمولینای گندم دوروم و آب درست میشوند و هیچ ماده حیوانی ندارند.
استثناها را هم بشناسید: پاستای تازه و رشتههای تخممرغی معمولاً تخممرغ دارند و پاستاهای پرشده مثل راویولی اغلب پنیر یا گوشت دارند. پس فهرست مواد را روی بستهبندی بخوانید و در رستوران درباره خمیر پاستا بپرسید.
انواع رژیم وگان
نکته اینجاست که خود رژیم وگان تنوع قابل توجهی دارد و وگانها ممکن است از رژیمهای گوناگون و متفاوتی پیروی کنند. رایجترین الگوهای تغذیه وگان اینها هستند:
- رژیم وگان استاندارد (Standard Vegan): رایجترین نوع رژیم که شامل طیف متنوعی از میوهها، سبزیجات، غلات کامل، حبوبات، مغزها، دانهها و جایگزینهای گیاهی گوشت و لبنیات است.
- رژیم خامگیاهخواری مطلق (Raw Vegan): در این رژیم تنها از مواد غذایی گیاهی خام یا پختهشده در دمای کمتر از ۴۸ درجه سانتیگراد استفاده میشود تا آنزیمها و مواد مغذی آنها حفظ شود.
- رژیم وگان مبتنی بر غذاهای کامل (Whole-Food Vegan): تمرکز اصلی این رژیم بر مصرف غذاهای فرآورینشده یا کمفرآوریشده است؛ مانند غلات کامل، حبوبات، میوهها و سبزیجات، و از مصرف روغنها و غذاهای کارخانهای پرهیز میشود.
- رژیم فستفودی یا وگان فرآوریشده (Junk-Food Vegan): این رژیم فاقد مواد حیوانی است اما به شدت بر غذاهای فرآوریشده، گوشتهای گیاهی کارخانهای، پنیرهای وگان، سیبزمینی سرخکرده و دسرها متکی است.
- رژیم وگان کمچرب (Low-Fat Vegan): این رژیم که گاهی به عنوان رژیم اورنیش (Ornish) یا مکدوگال نیز شناخته میشود، مصرف مواد غذایی پرچرب مثل مغزها، آووکادو و روغنها را محدود کرده و بیشتر بر کربوهیدراتهای پیچیده مثل نشاسته و غلات تمرکز دارد.
پس وقتی کسی میپرسد رژیم وگان چیست، باید بداند با یک الگوی واحد طرف نیست؛ کیفیت بشقاب در این رژیم از یک سبک تا سبک دیگر تفاوت زیادی دارد.
فواید رژیم وگان از نگاه پژوهشها
برای قضاوت درباره اینکه رژیم وگان چیست و چه اثری بر سلامت دارد، باید سراغ منابع علمی رفت. آکادمی تغذیه و رژیمشناسی آمریکا، در بیانیه رسمی ،۲۰۱۶ رژیمهای گیاهخواری و وگان برنامهریزیشده را سالم و کافی میداند.
طبق همین بیانیه، وگانها و گیاهخواران کمتر در معرض بیماریهای قلبی، دیابت نوع ۲، فشار خون بالا، برخی سرطانها و چاقی هستند. چربی اشباع کمتر و فیبر بیشتر، با کلسترول LDL پایینتر و کنترل بهتر قند خون همراه است.
آیا رژیم وگان باعث لاغری میشود؟
وگانها بهطور میانگین شاخص توده بدنی پایینتری دارند و چند کارآزمایی بالینی نشان دادهاند رژیم غذایی وگان در کاهش وزن مؤثرتر از بسیاری از رژیمهای دیگر بوده است؛ در این رژیم شما به صورت معمول فیبر بیشتری مصرف میکنید و طبیعتاً سریعتر دچار احساس سیری میشوید.
اما وقتی کالری مصرفی در دو رژیم برابر باشد، رژیم وگان برتری خاصی در کاهش وزن ندارد. اگر هدف اصلی شما لاغری است، مقایسه گزینههای مختلف در مطلب بهترین رژیم غذایی برای لاغری میتواند برایتان مفید واقع شود.
کمبودهای احتمالی رژیم وگان و راه پیشگیری

اگر در مورد رژیم وگان در حال مطالعه هستید، یا به پیروی از آن فکر میکنید، باید حتماً نقاط ضعف این رژیم را نیز بشناسید:
در صورتیکه رژیم وگان بیبرنامه پیش برود، خطر کمبود ویتامین B12، ویتامین D، امگا ۳، ید، آهن، کلسیم و روی بالا به صورت جدی وجود دارد.
| ماده مغذی | منابع گیاهی | نکته کلیدی |
| ویتامین B12 | غلات صبحانه، شیر سویا و مخمر تغذیهای غنیشده. | تنها منابع مطمئن، غذای غنیشده و مکملها هستند. |
| آهن | حبوبات، نان سبوسدار، سبزیهای برگسبز تیره، مغزها، میوه خشک | همراه ویتامین C بخورید؛ چای و قهوه را کنار وعده ننوشید. |
| کلسیم | توفوی تهیهشده با کلسیم، کنجد و ارده، بروکلی، کلم، حبوبات، شیر گیاهی غنیشده. | کلسیم اسفناج بهخوبی جذب نمیشود. |
| ویتامین D | نور خورشید، شیر سویا و غلات غنیشده، مکملها. | در پاییز و زمستان مصرف مکمل روزانه را در نظر بگیرید. |
| امگا ۳ | بذر کتان، دانه چیا، شاهدانه، گردو، روغن کلزا. | جذب امگا ۳ توسط بدن محدود است و باید در مقدار مصرف دقت شود. |
| ید | نمک یددار، جلبک دریایی | نمک یددار سادهترین و در دسترسترین گزینه است. |
| روی | حبوبات، مغزها، غلات کامل | خیساندن، جوانهزدن و تخمیر جذب را بهتر میکند |
ویتامین B12 حساسترین مورد، در بین موارد ذکر شده در بالا است و نیاز روزانه بزرگسالان، یعنی ۲٫۴ میکروگرم، فقط با غذاهای غنیشده یا مکملهای مطمئن تأمین میشود.
بدن آهن گیاهی را کمتر از آهن گوشت جذب میکند؛ به همین دلیل مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH)، نیاز آهن گیاهخواران را ۱٫۸ برابر افراد گوشتخوار میداند. NHS هم مصرف روزانه مکمل ویتامین D در پاییز و زمستان را به همه پیشنهاد میکند.
برای امگا ۳، مکمل روغن جلبک از تکیه صرف به جذب امگا ۳ گیاهی مطمئنتر است. مکمل آهن را فقط در صورت کمبود تأییدشده بخورید و پیش از شروع هر مکملی با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید.
منابع پروتئین در رژیم وگان

یکی از اولین سؤالها بعد از اینکه کسی میفهمد رژیم وگان چیست، این است که در این رژیم پروتئین مورد نیاز بدن انسان چگونه تامین میشود؟ بسیاری از خوراکیهای گیاهی مثل سویا پروتئین قابل توجهی دارند. جدول زیر به شما کمک میکند تا درک بهتری در پاسخ این سوال بدست بیاورید.
| منبع گیاهی | مقدار | پروتئین تقریبی |
| توفو، تمپه و ادامامه | ۱۰۰ گرم | ۱۲ تا ۲۰ گرم |
| سیتان (گلوتن گندم) | ۱۰۰ گرم | حدود ۲۵ گرم |
| عدس پخته | یک پیمانه (۱۹۸ گرم) | ۱۸ گرم |
| لوبیا و نخود پخته | یک پیمانه (۱۷۰ گرم) | حدود ۱۵ گرم |
| شاهدانه پوستکنده | ۳ قاشق غذاخوری (۳۰ گرم) | ۹ گرم |
| بادام | ۲۸ گرم | ۶ گرم |
| شیر سویا | یک لیوان (۲۴۴ گرم) | ۶ گرم |
*تمپه (Tempeh): فرآورده غذایی اصالتاً اندونزیایی است که از تخمیر دانههای پختهشده و کامل سویا تهیه میشود.
*ادامامه (Edamame): به دانههای کال و سبز رنگ سویا گفته میشود که پیش از رسیدن کامل برداشت میشوند.
ترکیب پاستا با حبوبات یا سویا، راهی ساده برای بالا بردن پروتئین وعده است؛ در ادامه میتوانید برخی از دستورهای آشپزی مجله مانا که در این زمینه به شما کمک میکنند را مطالعه کنید.
- طرز تهیه ماکارونی با سویا و سیب زمینی با تمام نکات برای خوشمزگی
- طرز تهیه لازانیا با سویا با و بدون فر
- سس سویا، سس محبوب اسپاگتی
- راز خوشمزه شدن ماکارونی با سویا – ۵ نکته که باید بدانید
نگاهی به وعدههای غذایی یک روز در رژیم وگان

اگر به پیروی از رژیم وگان فکر میکنید، در ادامه وعدههای غذایی که باید در یک روز استفاده کنید را آوردهایم. این وعدهها، بر اساس توصیههای منابع بسیار معتبر تنظیم شدهاند و دید بسیار خوبی از اینکه در این رژیم غذایی چه تجربهای خواهد داشت به شما خواهند داد.
- صبحانه: جو دوسر خیسخورده یکشبه با شیر گیاهی غنیشده، دانه چیا، مغزها و میوه
- ناهار: سوپ عدس قرمز و گوجهفرنگی با نان سبوسدار و حمص
- میانوعده: میوه تازه با کره بادامزمینی یا نخود برشته
- شام: پاستا با سس بلونز عدس و یک سالاد ساده در کنار آن
برای یک غذای گیاهی مجلسیتر، لازانیا عدس هم ایده خوبی است؛ فقط پنیر یا سس بشامل لبنی را با جایگزین گیاهی عوض کنید.
چطور رژیم وگان را سالم شروع کنیم؟
اگر تا به اینجای مطلب با مجله مانا همراه بودهاید، حالا به خوبی میدانید که رژیم وگان چیست. در صورتیکه تمایل دارید این رژیم را امتحان کنید و یا شروع به پیروی از آن بکنید، رعایت نکاتی که در ادامه آمده است به شما کمک خواهند کرد تا تجربهای بهتر از رژیم وگان بدست آورده و سلامت خود را نیز در اولویت قرار دهید.
- بیشتر غذاهای اصلیتان را از میان خوراکیهای طبیعی و کامل انتخاب کنید و کمتر سراغ غذاهای وگان فرآوریشده بروید.
- شیر و ماست گیاهی غنیشده با کلسیم، ویتامین D و B12 انتخاب کنید.
- برای جذب بهتر آهن و روی، حبوبات را خیس کنید و همچنین از جوانههای گوناگون استفاده کنید.
- در رستوران پیش از سفارش درباره گزینههای وگان بپرسید و در صورت لزوم آنها را در اینترنت بررسی کنید.
چه کسانی باید با احتیاط بیشتری وگان شوند؟
آکادمی تغذیه آمریکا رژیم وگان برنامهریزیشده را برای بارداری، شیردهی، کودکی، سالمندی و ورزشکاران مناسب میداند. با این حال، این آکادمی تأکید میکند زنان باردار و شیرده و والدین کودکان وگان باید دریافت کافی ویتامینها و مواد معدنی را تضمین کنند؛ بهتر است این گروهها برنامه خود را با متخصص تغذیه تنظیم کنند.
افرادی که به بیماری سلیاک (نوعی حساسیت شدید به پروتئین گلوتن موجود در گندم، جو و چاودار) مبتلا هستند، باید حتماً از مصرف سیتان (یک گوشت گیاهی و منبع پروتئینی که مستقیماً از عصاره گلوتن گندم تهیه میشود) پرهیز کنند.
جمعبندی: رژیم وگان چیست و برای چه کسی مناسب است؟
حالا میدانیم رژیم وگان چیست: رژیمی کاملاً گیاهی که ریشه در یک انتخاب اخلاقی دارد و با برنامهریزی درست برای سلامت هم مفید است. کلید موفقیت در وگانیسم، تنوع غذایی، توجه به B12 و چند ماده مغذی حساس دیگر و تکیه نکردن به غذاهای صنعتی است.
دقت داشته باشید که این مطلب از مجله مانا کاملاً جنبه آموزشی دارد و جای مشاوره فردی با پزشک یا متخصص تغذیه را نمیگیرد. اگر میخواهید به هر شکلی رژیم وگان را تجربه کنید حتماً با یک متخصص تغذیه در ارتباط باشید و برای این موضوع به شکل اصولی و علمی برنامهریزی کنید.
سوالات متداول درباره رژیم وگان
رژیم وگان همه مواد حیوانی، از جمله لبنیات، تخممرغ و عسل را حذف میکند. گیاهخواران گوشت، مرغ و ماهی نمیخورند، اما بسیاری از آنها لبنیات و تخممرغ مصرف میکنند.
خیر. انجمن وگان عسل را در کنار گوشت، لبنیات و تخممرغ جزو خوراکیهایی میداند که همه وگانها از آن پرهیز میکنند.
بله، اگر در هر وعده یک منبع پروتئین گیاهی مثل عدس، لوبیا، توفو یا مغزها باشد میتوان گفت که این افراد پروتئین کافی دریافت میکنند. لازم است بدانید که یک پیمانه عدس پخته حدود ۱۸ گرم پروتئین دارد.
بیشتر ماکارونیهای خشک بستهبندی فقط از سمولینای گندم دوروم و آب تهیه میشوند و در رژیم غذایی وگان جا دارند. پاستای تازه و رشتههای تخممرغی معمولاً تخممرغ دارند، پس برچسب مواد اولیه روی بستهبندی را بخوانید.
لزوماً خیر. مثلاً سیبزمینی سرخکرده و دسرهای صنعتی هم وگان محسوب میشوند. برای فهم اینکه رژیم وگان چیست، باید غذاهای کامل گیاهی را از غذاهای فرآوریشده جدا کرد.




دیدگاهها